Muhammed Salah yaylaya çıktı, bir kayanın üzerine oturdu ve fotoğraf çektirdi. Fotoğraf yayıldıktan sonra insanlar o kayayı aramaya başladı. Bulanlar aynı yere oturdu, kendi fotoğraflarını çekti. Ardından belediye kayanın yanına bir bank yerleştirdi.[1] Olayın başına bir de ‘Birinci Geleneksel’ yazsak neredeyse afişi hazır. Daha ilk buluşmada geleneğin adını koyabilmenin tuhaf bir rahatlığı var. Gelecek yıllarda insanların ne yapacağına şimdiden karar veriyor, henüz oluşmamış bir geçmişi bugünkü etkinliğin yanına iliştiriyoruz.

Kaya, halkbilimiyle uğraşan birinin dikkatini kolayca çeker. Gelin Kayası efsanelerini, taş kesilmeleri, insanların bir dağa veya kayaya bağladıkları hikâyeleri hatırlarız. Fakat bu çağrışımların kolaylığı, önümüzdeki olayın nasıl başladığını unutturmamalı. Salah’ın oturduğu kayanın geçmişinde, ziyaretçilerin bildiği ve bu fotoğraf çekme davranışını açıklayan bir inanış bulunduğunu gösteren bir bilgiye sahip değiliz. Gördüğümüz hikâye, bir futbolcunun orada oturmasıyla başlıyor. Oturmak için elverişli bulduğu herhangi bir yer, başka koşullarda aynı ilgiyi toplayabilirdi.

Boş bir gösteren

Ben bu kayayı boş bir gösteren olarak okumayı bu nedenle anlamlı buluyorum. Burada ‘boş’ derken, çevresinde hiçbir söz söylenmediğini veya insanların hiçbir duygu yaşamadığını kastetmiyorum. Kayanın seçilmesini önceden belirleyen, bu ilgiyi zorunlu olarak kendisine çeken bir hikmeti olmadığını söylüyorum. Birisi heyecanını, bir başkası taraftarlığını, başka biri sosyal medyada görünme isteğini buraya yerleştiriyor. Kayanın çevresinde oluşan anlatıları incelemekle, kayanın kendisinde baştan beri belirli bir anlam aramak arasında bir mesafe var.

‘Neden bu kaya?’ sorusuna verilen cevap, ‘Salah burada oturdu.’ Bu cevap bizi yeniden Salah’a götürüyor. İnsanların aradığı aynı taş, aynı manzara, mümkünse aynı duruş. Böylece futbolcunun fotoğrafıyla kendi fotoğrafları arasında herkesin görebileceği bir bağ kuruyorlar. O fotoğrafın altına uzun bir açıklama yazmaları da gerekmiyor. Hikâyeyi bilenler, ziyaretçinin ne yaptığını anlıyor. Bir başkasının görüntüsünü kendi hayatına uyarlamanın, bir meme örüntüsüne katılmanın oldukça somut bir yolu bu.

‘Bizim Salah’ımız var’

Peki Salah’la kurulmak istenen bu bağ, Trabzon’da neden bu kadar karşılık buluyor? Ben bunu, şampiyonluğun ardından oyunun ve takımın geleceğinin giderek daha fazla tartışıldığı bir dönemde ortaya çıkan imkân duygusuyla birlikte düşünüyorum. Sürekli eksiklerinden, yapamadıklarından, İstanbul takımlarının ekonomik gücünden söz eden taraftar, bir sabah dünyanın tanıdığı bir futbolcuyu kendi formasıyla görüyor. ‘Bizim Salah’ımız var’ cümlesinde, beraber hareket edilirse büyük bir şeye ulaşılabileceği düşüncesi de bulunuyor. İnsan, kendi hayatında kolay kolay elde edemeyeceği bir imkâna, ait olduğu topluluk üzerinden ortak oluyor.

Bir ev halkının toplanıp çok pahalı bir televizyon alması gibi. Televizyon salona yerleşiyor, herkes bir özelliğini anlatıyor, gelen misafire gösteriliyor. Ev halkının gündemine ortak bir sevinç giriyor. Salah’a sahip olmanın taraftarda uyandırdığı duygunun bir tarafını böyle anlıyorum. Lüks bir otomobilin anahtarını masaya bırakmanın dışarıya dönük itibarı da var bunun içinde. Dünya çapında değerli kabul edilen bir futbolcu artık bizim takımımızda oynuyor; bundan hepimize bir pay düşüyor.

Fakat Salah’ın yaylaya çıkması, köy evinde sofraya oturması bu ilişkiye başka bir yakınlık ekliyor. Kulübün Araklı ve Sürmene’de çekilen tanıtım videosunda aile, gelecek ‘uşak’ için hazırlık yapıyor; Salah kapıdan girip sofraya katılıyor. ‘Bizde rüyalar gerçek olur’ sözü de bu sahnenin yanında duruyor.[2] Trabzonlu, kendi gündelik hayatında tanıdığı şeyleri onunla birlikte görüyor. Bizim yaylamız, bizim kuymağımız, bizim konuşmamız var. O bunların arasına girebiliyor. Salah değerli; bize yaklaşırken bizi de değerli hissettiriyor.

Napoli’nin Maradona’ya yüklediği anlamı hatırlatan taraf burada. Futbolcunun başarısı, şehrin kendisi hakkında kurduğu cümleleri değiştirebiliyor. Napoli’de bu ilişkiyi inceleyen çalışmalar, Maradona’yı kentin kimliği ve İtalya’daki Kuzey–Güney ayrımıyla birlikte ele alıyor.[3] Trabzon’da Salah’ın etrafında oluşan heyecana baktığımda da bir topluluğun görülme, başarabilme ve geleceğini yeniden düşünme isteğini okuyorum. Bu ilişkinin ileride neye dönüşeceğini, bugünkü coşkunun ötesinde yaşanacaklar belirleyecek.

Arda Turan bankı

Arda Turan bankını da bu yüzden hatırlıyorum. Barcelona’da oturduğu bankta aynı pozu veren insanlar, bir görüntüyü yeniden üretmenin yolunu daha önce bulmuştu. Arda’nın sonradan Atina’da kendisine yeni bir ‘Arda Turan bankı’ bulduğunu söylemesi, örüntünün onun tarafından da tanındığını gösteriyordu.[4] Ama Arda’nın bankta oturup uzaklara baktığı fotoğrafa yerleştirilebilecek duygu başka. Bir zamanlar daha fazlasını yapabileceğine inanmış, sonra kendi hayatının seyrinden memnun kalmamış biri, o görüntüde kendisine bir yer bulabilir. Dünyaca tanınan futbolcu da deri ceketini giyip bir bankta tek başına oturabiliyor.

‘Prime zamanlarım geride kaldı’ diyen birinin o fotoğrafı paylaşması, Arda’nın o anda ne düşündüğünü bilmemizi gerektirmiyor. Görüntü, onu kullanan kişinin kaybetmişliğini anlatmaya elverişli hâle geliyor. Arda’nın kariyerine ilişkin anlatılarla insanların kendi geçmişlerine bakışı birbirine karışabiliyor; ülkenin gidişatına dair kırgınlıklar da aynı kareye sığabiliyor. Salah’ın yayladaki fotoğrafında ise yeniden bir şeylere sahip olma umudu öne çıkabilir. Katılım biçimi benzerken görüntülere yüklenen duygular değişiyor. Bu yüzden kayaya giden herkesin aynı gerekçeyle gittiğini varsaymak da olayı gereğinden fazla düzleştirir.

Henüz gelenek olmayan bir akım

Bunları konuşabilmek için daha şimdiden yerleşmiş bir ziyaret geleneği ilan etmemize gerek yok. Sosyal medyada yayılan bir akımın ilk günlerini izliyoruz. İnsanlar birbirlerinden görerek davranıyor, deniyor, paylaşıyor. Bu davranışı ‘gelenek’ diye adlandırmak, nasıl işlediğini açıklamış olduğumuz anlamına gelmez. Çok sayıda insanın aynı hafta aynı pozu vermesi, o haftaki ilginin büyüklüğünü gösterir. İlginin nasıl sürdürüleceği henüz başka bir sorudur.

Yıllar sonra taraftarların her sezon başında burada buluştuğunu, belli davranışları tekrar ettiğini, çocuklarına bu ziyaretin neden yapıldığını anlattığını düşünelim. Kayaya gidilmesine uğurla, başarıyla veya takımın geçmişiyle ilgili inanışlar da eklenebilir. O zaman sürekliliği, aktarımı ve yerleşmiş beklentileri konuşuruz. Bunun için takvime kesin bir yıl sınırı çizmek gerekmiyor; insanların uygulamayı farklı zamanlarda yeniden sahiplenmesini görmek gerekiyor. ‘Birinci geleneksel’ ifadesinin ironisi de burada. Etkinliğin ilkini yaparken, devam edeceğine dair bir dileği gerçekleşmiş bir geçmiş gibi sunuyoruz.

Belediyenin bankı

Belediyenin bankı bu hikâyeye tam bu aşamada girdi. Haberlerde bankın kayanın yanına konduğu belirtiliyor. Belediye başkanının paylaşımında da şu cümle var: ‘Ayakta kalanları görünce üzüldük… Salah kayası, böyle daha güzel olur diye düşündük.’[5] Birkaç kişilik bir bankın ziyaretçilere oturma imkânı sağladığı açık. Buna rağmen yer seçiminin anlamı, bankın üzerine kaç kişinin sığacağıyla açıklanıp bitmiyor. Bu bank, herkesin fotoğrafını çekmek istediği nesnenin hemen yanında duruyor.

Ben burada belediyenin görünürlük kazanmasını özellikle önemsiyorum. Yoğun bir ziyaretçi akışının ihtiyacını karşılamak için düşünülecek düzenlemenin kapsamıyla, fotoğraf karesine girecek tek bir bankın yaptığı iş aynı ölçekte ele alınamaz. Banka oturan birkaç kişi dinlenebilir; bankın üzerindeki kurum adı ise görüntüyle birlikte çok daha geniş bir çevreye ulaşabilir. Fotoğraf çektirmek için yaylaya çıkan insan, kendi hikâyesine belediyenin adını da eklemiş olur. Bu sonucu değerlendirmek için kararı alanların özel niyetlerini bildiğimizi iddia etmemiz gerekmiyor.

Üstelik yayladaki bankın konumu, hizmetin ulaşabildiği mesafeyi gösteren bir işaret gibi çalışıyor. ‘Buraya kadar geliyoruz’ diyor. Yüksek bir yaylada, meşhur olmuş bir kayanın dibinde bile belediyenin izi var. Bu görüntüden, kurumun isterse başka her yere de ulaşabileceği duygusu çıkarılabilir. Oysa hizmetin yeterliliği, fotoğraftaki uzaklıkla ölçülemez. Şehirde bir yaşlının yürüyüş sırasında dinlenebileceği yerleri, bekleyen insanların oturma imkânını, ihtiyaçların nerede yoğunlaştığını ayrıca düşünmek gerekir. Kimsenin fotoğrafını çekmediği bir sokaktaki bankın da bir karşılığı vardır.

Tabeladan gelenek çıkmaz

Forum’da gördüğüm ‘Horon Düzü Meydanı’ adı üzerinde düşünürken de benzer bir meseleye takılmıştım. Bir alışveriş merkezindeki alana bu adı vermekle, horonun etrafında oluşan toplumsal hayatı oraya taşımış olmuyoruz. Bir düğünde, yayla buluşmasında veya komşular arasında kurulan horonun kendi ilişkileri, katılma biçimleri ve hatıraları var. Adı tabelaya taşındığında, ziyaretçinin hemen tanıyabileceği bir yerel kültür işareti elde ediliyor. O alanın nasıl kullanıldığına bakmadan, tabelanın kendisinden bir gelenek çıkarmak acelecilik olur.

Salah kayasının yanındaki bankta bu hareketin ters yönünü görüyorum. Bu kez şehir, kurumsal adı ve alışılmış donatısıyla kıra çıkıyor. Yayladaki karşılaşmanın yanına kendi varlığını yerleştiriyor. Kayanın etrafında gelişen ilgi, belediyenin de görünebileceği bir alan açıyor. İnsanların kendiliğinden kurduğu ilişkiye bir kurumun katılmasının nasıl sonuçlar doğurduğunu tam burada sormak gerekiyor. Ziyaretçiye yardımcı olmakla, ziyaretin görünürlüğünden yararlanmak aynı uygulamanın içinde bulunabilir. Hangisinin ağırlık kazandığını, bankın yerinden ve paylaşımın dilinden tartışabiliriz.

Bu nedenle bankı, henüz ortada oluşmuş bir gelenek varmış da belediye onu korumaya gelmiş gibi değerlendirmiyorum. Önce bir fotoğraf, ardından birbirini izleyen ziyaretler ve o ziyaretlere eşlik eden farklı duygular var. Bir kurum, bu ilginin yanına kendi adını yerleştiriyor. ‘Kültüre sahip çıkmak’ gibi geniş bir sözün altında, tam olarak hangi ihtiyacın karşılandığını ve hangi ilişkinin korunduğunu sormaya devam etmeliyiz. İnsanların ürettiği anlamı tanımak, ona müdahale etmenin ölçüsünü de düşünmeyi gerektiriyor.

Peşinen karar verilmemiş bir bağ

Salah’ın kayası yıllar sonra da ziyaret edilebilir; birkaç ay içinde unutulması da mümkün. Bugün kurulan bağı, geleceğine peşinen karar vermeden anlamaya çalışmak daha ilginç geliyor bana. Taraftar o kayaya otururken dünya yıldızıyla aynı manzarayı paylaşmış oluyor, kendi fotoğrafını bu hikâyeye katıyor. Belediyenin adı da o fotoğrafa girdiğinde, birinci geleneksel etkinliklerimizin henüz takvimi oluşmadan kamusal bir heyecanın kurum tanıtımıyla nasıl birleşebildiğini görüyoruz. İnsanlar Salah’ın oturduğu yeri bulmaya çıkmıştı. Artık orada belediyenin de bulunduğunu gösterecek bir görüntüyle dönüyorlar.